TIL in the newspapers

Een kankercel neemt je makkelijk in de maling. Hij heeft zo zijn methoden om de andere cellen in het lichaam te bedotten. De afweercellen bijvoorbeeld, toch niet de minsten: het zijn de onderhuidse beveiligingsexperts die alarm slaan bij een virus of bacterie en uit de passerende stroom tumorcellen (naar schatting 50.000 nieuwe per dag) net die ene gevaarlijke weten te vissen.
Maar ook beveiligingsexperts zien wel eens wat over het hoofd. Want wat doe je als een tumorcel zich vermomt als een van de jouwen? En je toegesnelde collega's prompt op het verkeerde been zet: 'Nee, jongens, hier is niets aan de hand, ik heb alles onder controle. Ga rustig verder.' Het voorbeeld is niet uit de lucht gegrepen, volgens hoogleraar Translationele
tumorimmunologie Jolanda de Vries. "Een tumorcel kan van gedaante veranderen waardoor die wat minder gevoelig wordt voor aanvallen vanuit het immuunsysteem."

Op dit soort momenten kunnen de beveiligingsexperts wel wat hulp gebruiken. En dat is precies wat De Vries en haar collega hoogleraar immunologie Carl Figdor geven. In het lab maken ze afweercellen sterker door ze buiten het lichaam van een patiënt in contact te brengen met de tumorcellen van diezelfde patiënt en ze daarbij extra op te laden. Elke patiënt krijgt zo zijn eigen persoonlijke vaccin, gemaakt van zijn eigen afweercellen.

Infectioloog Mihai Netea heeft een ander doelwit dan tumoren: hij richt zijn pijlen op infecties. Maar zijn strategie is dezelfde: het afweersysteem een extra zetje geven. Patiënten met een defect afweersysteem - ze hebben aan de lopende band infecties - geeft hij eiwitten die de communicatie tussen de immuuncellen verbeteren. "We weten dat deze mensen een tekort hebben aan cytokinen, daarom geven we ze wat extra, zoals je ook een suikerpatiënt extra insuline geeft."
Netea en zijn groep zijn nog een manier op het spoor om het afweersysteem flink op te krikken: met een supervaccin. Klassieke vaccins werken tegen één soort infectie: mazelen, waterpokken. Ze programmeren het geheugen van een deel van de afweercellen, zogenaamde T-cellen, zodanig dat een tweede mazelen- of pokkeninfectie geen schijn van kans heeft. Er zijn aanwijzingen, bij vaccinaties van kinderen in Afrikaanse landen, dat het vaccin tegen tuberculose niet alleen beschermd tegen tuberculose. Het beschermd tegen veel meer infecties en ook tegen een opkomende Europese kwaal: allergieën.
Netea en zijn groep ontdekten het mechanisme hierachter: het vaccin programmeert niet alleen het geheugen van de T-cellen, maar zorgt ook voor een verhoogde paraatheid van een belangrijke andere groep afweercellen (fagocyten). Netea: "Het vaccin geeft een soort boost van het immuunsysteem waardoor mensen extra zijn beschermt tegen infecties."
 Met die kennis is Netea nu op zoek naar een supervaccin met een vergelijkbaar, liefst nog beter, effect en minder bijwerkingen dan het klassieke tuberculosevaccin. "We hebben twee kandidaten die we momenteel testen in het lab." 

Feit is dat het afweersysteem steeds meer terrein wint als potentiële overwinnaar van ziekten. WetenschapsbladScienceriep immuuntherapie onlangs uit tot 'Doorbraak van het jaar'. En dat kan best te maken hebben, zoals Carl Figdor vermoedt, met de farmaceutische industrie die zich erop heeft gestort in de hoop er veel geld aan te verdienen. Maar de kennis van het afweersysteem is de afgelopen jaren ook enorm toegenomen, zegt Netea. "Hoe meer we weten over het immuunsysteem, hoe meer manieren we bedenken om het te gebruiken in onze behandelingen."  En wat de motieven van de farmaceuten ook zijn, zegt De Vries. "Wij liften als onderzoekers wel op de hype mee."

Er zijn nu al medicijnen tegen kanker op de markt die effect hebben op het afweersysteem. Ze halen de rem eraf zodat de beveiligingsexperts optimaal hun werk kunnen doen. Nadeel is dat ze allerlei neveneffecten hebben; auto-immuunreacties zoals darmontstekingen. Nog een ander nadeel zijn de kosten: 70.000 tot 90.000 euro per patiënt. Daar komt bij dat de resultaten nog niet opzienbarend zijn: een kwart van de patiënten leeft met de medicijnen zo'n vier maanden langer. 

De therapie die Figdor en De Vries ontwikkelen, ze zijn wereldwijd de enige, heeft geen bijwerkingen. Inmiddels hebben ze zo'n 350 patiënten behandeld, allemaal huidkankerpatiënten in de eindfase. De resultaten zijn hoopvol, vertelt D
e Vries. "We zien vaker dat de tumor onder controle is of verdwijnt. In onze laatste studie, die we in 2013 hebben gepubliceerd, zagen we dat de helft van de patiënten na twee jaar nog leefde. Zonder behandeling is dat één op de tien."

De patiënten krijgen het vaccin met hun eigen opgekrikte afweercellen eerst om de twee weken ingespoten, later om het half jaar. "Als we na een paar weken in een huidtest zien dat er meer afweercellen zijn, dan weten we eigenlijk al dat het wel goed zit met deze patiënt.' Zo'n patiënt herstelt: de tumor verdwijnt of is onder controle.  

Maar bij sommige patiënten slaat de behandeling niet aan. Figdor: 'We zien effect maar nu is de kunst te achterhalen waarom de behandeling bij de ene patiënt wel aanslaat en bij de andere niet. Kanker genezen komt zelden voor. Maar ik ben ervan overtuigd dat we de komende tien jaar kanker beter onder controle gaan krijgen. Ik verwacht dat immuuntherapie in combinatie met reguliere methoden zoals chemotherapie, de overlevingskansen zal vergroten." Vergelijk het met de ziekte Aids, zegt Figdor. "Aan Aids overleden vroeger ook alle patiënten. Dankzij een mix van medicijnen wordt het virus nu klein gehouden."

De kankerpatiënten die herstellen, hebben het idee dat ze daar zelf aan hebben bijgedragen, is de ervaring van De Vries. 'Patiënten vinden het fantastisch dat hun eigen lichaam die kanker kan opruimen. Na die enorme teleurstelling van 'dat dit mij overkomt' zien ze dat hun lichaam in staat blijkt de ziekte zelf aan te pakken."

Zelf je genezingsproces ter hand nemen, lijkt te mooi om waar te zijn. Misschien is dat de reden waarom veel Nederlanders reikhalzend uitkijken naar de resultaten van hoogleraar Experimentele Intensieve Care Geneeskunde Peter Pickkers. Hij onderzoekt of patiënten zelf hun immuunsysteem kunnen beïnvloeden. Dus zonder tussenkomst van een medicijn. En wel in omgekeerde richting: afweercellen niet wapenen maar juist onderdrukken. Het Reumafonds, reumapatiënten kampen met een overactief immuunsysteem, betaalt mee aan het onderzoek.
Aanleiding is de constatering dat Wim Hof, bekend als de Iceman, zijn immuunsysteem lijkt te beïnvloeden met zijn manier van mediteren en concentreren. In een experiment, waarbij Hof een deel van een (dode) bacterie kreeg toegediend, bleek hij veel minder heftig te reageren dan andere proefpersonen. Zijn bloed maakte meer van het stresshormoon cortisol aan, dat de immuunrespons onderdrukt, en juist veel minder ontstekingseiwitten.
Hof zelf is ervan overtuigd dat iedereen kan wat hij kan. Het is een kwestie van training of, zoals hij het zegt, "meer macht over je lichaam".
Pickkers onderzoekt of Hof zijn technieken inderdaad kan overbrengen op anderen en met hetzelfde effect. De uitslag van dat experiment kan elk moment openbaar worden.

 Wachten op het Iceman-experiment

Het experiment waarbij Wim Hof zijn meditatietechnieken aan een dozijn proefpersonen leert, ging begin 2013 van start. De groep toog naar Polen waar Hof een boerderij heeft gekocht en veel van zijn trainingen plaatsvinden. UMC-onderzoekers Peter Pickkers en Mathhijs Kox wilden kijken of de proefpersonen die Hof trainde anders reageren op een ingespoten (nep-)bacterie dan een groep die niet is getraind. Of de getrainde groep dus net als Hof via meditatietechnieken het eigen immuunsysteem kan beïnvloeden.

De resultaten zouden in september komen, beloofden de onderzoekers. Maar september kwam en ging en tot op de dag van vandaag is nog geen enkel resultaat bekend gemaakt. "We zijn afhankelijk van acceptatie en online plaatsen van het tijdschrift. We vermoeden dat het nu snel rond kan zijn", mailt onderzoekersleider Pickkers  op 11 maart jl.  De resultaten zijn veelbelovend verklapten Wim Hof en kankerpatiënt (en ruimtevaarder) Wubbo Ockels eerder dit jaar in een uitzending van Pauw & Witteman.